ДАВЛАТ ВА ҲУҚУҚ Мақолаҳои Тоҷикӣ

​ПАЙДОИШ ВА ИНКИШОФИ ХУЌУЌИ БАЙНАЛХАЛЌИ

Доири пайдоиши њуќуќи байналхалќї фикрњои мухталиф вуљуд дорад. Олимони њуќуќшиноси байналхал ќї пайдоиши онро бо пайдоиши давлат, њодисаи таърихї ва манфиатњои инсонї алоќаманд медонанд. Фикру аќидаи олимонро оиди ин масъала ба гурўњ људо намудан мумкин аст:

Гурўњи аввал тарафдори он мебошанд, ки њуќуќи байналхалќї дар асрњои миёна бо пайдо шудани давлати ягонаи муттамарказ дар Аврупои Ѓарбї ба вуљуд омадааст. Ба ин гурўњ олимон Л.Оппенгейм /англис/, Ф.Лист /немис/, Н.Захарев /рус/ шомил буданд. Дар баробари њамин баъзе аз намояндагони ин гурўњ масалан пайдоиши њуќуќи байналхалќиро бо љањони Вестфалї /соли 1948/ ва пайдоиши асри Г.Грация «Оиди њуќуќи љанг ва сулњ» алоќаманд медонанд.

Гурўњи дуюми њуќшиносон аз ќабили А.Гефтер /немис/, Ф.Мартенс, М.Таубе /рус/ пайдоиши њуќуќи байналхалќиро дар асрњои миёна бо таъсири дини насронї алоќаманд менамуданд.

Ба гурўњи сеюм бошад, њуќуќшиноси белгия ивье дохил мешавад, ки пайдоиши њуќуќи байналхалќиро бо пайдоиши идеяи «шахсият» дар дунёи ќадим як медонист. Ў дар он аќида буд, ки дар Давлатњои Шарќи Ќадим њуќуќи байналхалќї вуљуд надошт.

Назарияи марксизм-ленинизм пайдоиши њуќуќи байналхалќиро бо пайдоиши давлат алоќаманд дониста онро дар њар як формацияи љамъиятию иќтисодї бо хусусиятњои ба худ хос дида мебарояд. Олимоне, ки тарафдори ин назария мебошанд, дар он аќидаанд, ки давлат ва њуќуќ зуњуроти таърихианд, процессии пайдо шудан, инкишов ва таѓир ёфтани мазмун ва шакли онњо баробар буда ва њар як формацияи љамъияти ба типпи давлат ва њуќи худ обгў мебошад. Ин ба њуќуќи байналхалќї низ таалуќ дорад. зеро пайдоиши он бевосита ба пайдоиши давлат вобаста буда ва дар натиљаи ба вуљудоии давлатњо ва тариќи онњо низоми махсуси њуќуќи байналхалќї ба вуљуд омад, ки он муносибатњои муњимми сиёсї, иќтисода фарњангию њарбии байни онњоро танзим менамуд. Ба таѓирёбии формацияи иљтимоию иќтисодїњуќуќи байналхалќї низ таѓир меёфт. Левин Д.В. масъалаи пайдоишињуќуќи байналхалќиро баробари пайдоиши синфњо дар љамъият ва давлат донад њам, вале таърихи њуќуќи байналхалќиро на аз нигоњи формацияњои љамъиятї таќсимбандї намуд, балки бо назардошти дигар унсурњои таърихї ба панљ марњила људо намудааст:

Марњилаи аввал њуќуќи байналхалќї дар асрњои ќадим номида мешуд, ки он асрњои ХIY ва XY пеш аз мелод то асри Y-ўми мелодиро дар бар мегирад;

Марњилаи дуюми њуќуќи байналхалќї дар асрњои миёна, ки давраи феодализмро дар бар мегирад, ки он ба асрњои YI-XY рост меояд;

Марњилаи саввуми њуќуќи байналхалќї дар давраи гузариш аз феодализм ба љомеаи сармоядорї мебошад, ки асрњои XYI-XYIII-ро дар бар мегирад;

Марњилаи чорум њуќуќи байналхалќї дар замсад низ номида мешуд, ки солњои 1789 то солњои 1917-ро дохил менамояд;

Марњилаи панљум њуќуќи байналхалќї дар замони навтарин мебошад, ки аз соли 1917 то њозирро дар бар мегирад.

Дар китобњои таълимии солњои охир нашргашта оиди пайдоиши њуќуќи байналхалќї чунин омадааст: агар мафњуми њуќуќи байналхалќиро њамчун њуќуќи танзимкунандаи байни ќабилаю кавм /ќавм/-њо шарњ дињем, он гоњ бояд ќайд намуд, ки њуќуќи байналхалќї дар давраи сохти общинагию ќабилавї вуљуд дошт, то пайдоиши давлат ва агар мафњуми њуќуќи байналхалќиро њамчун танзимнамоии муносибати байни давлатњо шарњ дињем, он гоњ мафњуми њуќуќи байналхалќї бо пайдо шудани давлат бавуљуд омадааст.

Њуќуќи байналхалќї дар њар як формацияи љамъиятию иќтисодї хусусият ва љињатњои фарќкунандаи худро доро мебошад. Ёдгорињои моддию фарњангие, ки ин ќатор давлатњои Шарќи Ќадим ёфт шудаанд, гувоњи пайдоиши њуќуќи байналхалќї аз сохти ѓуломдорї буда ва низ ифодакунандаи иродаи синфи њукумронро ва њифзкунандаи манфиатњои онњо буд. Пас њуќуќи байналхалќї дар ин сохти љамъиятї дорои хусусияти синфї буд. Аз тарафи дигар њуќуќи байналхалќї дар он давра хусусияти минтаќавї низ дошт.

Бозёфтњои ёдгорињои Хитои Ќадим, Њиндустон, бобулистон, Эрон, давлатњои Африка, Юнон ва Рим аз мављудияти меъёрњои њуќуќи сафирї, шартномавї, тартиби бурдани љанг шањодат медињад. Дар сохти ѓуломдорї аввалин бор тартиби бастани шартномањои байналхалќї ба вуљуд омада, принципи назорат аз болои иљроиши он љорї гашт, ки он заминањои асосии пайдоиши яке аз принципњои асосии њуќуќи байналхалќї, принципњои бовиљдонона иљро намудани ўњдадорињои байналхалќї гардид. Бо назардошти тараќќиёти љамъият ва донишњои њуќуќии љомеа њуќуќи байналхалќї низ инкишоф меёфт.Ќоидањои нав ба вуљуд меомаданд. Масалан, пеш аз оѓози љанг давлати љангкунанда њатман ба душмани худ оиди љанг намуданаш огоњ менамуд ва баъди љанг њатман шартномаи сулњ мебаст, ки назорат аз болои он њатмї буд.

Њуќуќи байналхалќї дар сохти феодалї нисбат ба сохти ѓуломдорї љињатњои прогрессивї дошт, зеро он дар заминњои њуќуќи байналхалќии сохти ѓуломдорї ба вуљуд омада буд. Шакли идеологияи сохти феодалї дин буд ва он бевосита ба њуќуќи байналхалќї таъсири худро мерасонд. Дар давлатњои мусулмонї бошад Ќуръон сарчашмаи асосии њуќуќи байналхалќї ба њисоб мерафт. Љанг њамчун шакли муносибати байналхалќї эътироф карда мешуд. Њар як феодал вобаста аз парокандагию ноустуворї худро мустаќил эълон намуда, меъёрњои њуќуќи сафириро барои худ тартиб медод. Дар натиљаи зуњурёбии омилњои байналхалќии иќтисодї њуќуќи консулї низ арзи вуљуд намуд. Дар давраи сохти феодалї дар бисьёр давлатњо њифзи њуќуќу озодињои шахсї ва молумулкии хориљиён ва дахлнопазирии сафирон њамаљониба кор карда шуд. Ба сохти феодалї хусусиятњои зерин хос мебошад: парокандагї, тобеияти вассалї, љангњои дохилї, ноустувории ташкили давлат, ки он ба муносибатњои байналхалќї низ таъсири худро расонидааст. Илми њуќуќи байналхалќї дар сохти феодалї ба вуљуд омадааст. Њуќуќи байналхалќї дар сохти сармоядорї хусусият ва љињатњои прогрессевии худро дошт. Дар ин давра як ќатор принципњои њуќуќи байналхалќї ќабул гардиданд, аз он љумла принципи баробарии соњибихтиёрии давлатњо, дахолат накардан ба корњои дохилии як дигар ва ѓайра.

Меъёрњои њуќуќи байналхалќї оиди тартиби бурдани љанг, ваќти љанг иваз намудани муосирон, мањдуд сохтани забткорињо, кор карда шуданд. Давлатњои Булѓория, Сербия, Румыния ба сифати субъекти њуќуќи байналхалќї эътироф шуданд. Хусусиятњои њуќуќи байналхалќї дар сохти сармоядорї дар он ифода меёфт, ки он манфиатњои халќњои пуриќтидорро таљасум менамуд, ки номи тамадуниро доштанд.

Хусусиятњои дигари њуќуќи байналхалќї дар ин давра дар он зуњур меёбад, ки сохти сармоядорї бо таври расмї њамаро «баробар» эълон намуд.

Давлатњои капиталистї дар ташаккул ва инкишофи њуќуќи байналхалќии муосир ва сиёсати љањон мавќеи муњимро ишѓол намуданд. Махсусан ќабули декрет дар бораи сулњ дар таърихи инсоният њамчун санади муњим, бањри наљоти инсоният хизмат намудааст.

Related posts

​Ислоҳоти пули Ҷумҳурии Тоҷикистон кай доир шудааст?

14umnet

Маълумот дар бораи вирус.

14umnet

Аз худ намудани форматирони, тозакуни, дефрагментатсияи дискхо. Шиносои бо пакети MS Office.

14umnet

Leave a Comment

Login

X

Register